Nieuwheid denken. De wetenschappen en het creatieve aspect van de werkelijkheid

Nieuwheid denken. De wetenschappen en het creatieve aspect van de werkelijkheid

Een korte boekbespreking van Nieuwheid denken. De wetenschappen en het creatieve aspect van de werkelijkheid (red. Hubert Van Belle en Jan Van der Veken).

 

Een prachtig product van de Belgische denkgroep ‘Worldviews’!  De denkgroep ‘Worldviews’ is, zoals op de achterzijde van het boek Nieuwheid denken is te lezen, “opgericht in 1990 onder stimulans van Leo Apostel en Jan Van der Veken en beoogt de constructie van integrerende wereldbeelden vanuit een interdisciplinair en zelfs transdisciplinair perspectief. Het boek richt zich tot allen die belangstelling hebben in wereldbeelden en de diepere aard van de werkelijkheid.”. Aan dit boek heeft een zestal auteurs meegewerkt; het vormt een direct vervolg op Cirkelen om de wereld. Concrete invullingen van het wereldbeeldenproject.

Het boek is opgebouwd uit vier delen. In de eerste drie delen, waartoe deze korte boekbespreking beperkt zal blijven, wordt duidelijk welke consensus de leden van de denkgroep hebben bereikt aangaande een integrerend wereldbeeld. De vier belangrijkste kenmerken van dit wereldbeeld zullen nu achtereenvolgens aan de orde worden gesteld.

Het eerste kenmerk van het ontwikkelde wereldbeeld is dat de werkelijkheid een gelaagd karakter vertoont. Gezien de grenzen van het reductionistische programma, waarover in het boek wel wordt gesproken maar best nog iets meer gezegd had mogen worden, lijkt dit een goed verdedigbaar uitgangspunt. De subatomaire laag (kwantummechanica), de fysische laag (klassieke fysica en chemie), de biologische laag en de lagen van de werkelijkheid waarover de menswetenschappen zich buigen, zoals bijvoorbeeld de menselijke psyche in de psychologie,  vormen min of meer zelfstandige organisatieniveaus.  De  verschillende organisatie- of werkelijkheidsniveaus kunnen in diverse modellen tot uitdrukking worden gebracht zoals bijvoorbeeld door de driewereldentheorie van Karl Popper of het model van George F.R. Ellis (Zie Nieuwheid denken, pp. 21-25).

Het tweede kenmerk van het ontwikkelde wereldbeeld  is dat de werkelijkheid door middel van emergentie (op creatieve wijze) in de loop der tijd steeds nieuwe organisatieniveaus heeft gekregen. Historisch gezien zijn de werkelijkheidslagen, zoals besproken in de vorige alinea, achter elkaar geëvolueerd. De entiteiten, relaties en krachten, die de verschillende organisatieniveaus constitueren, vormen de onderzoeksobjecten van wetenschappers. De natuur- en menswetenschappen worden zo, wat betreft hun ontologie, met elkaar in één conceptueel schema ondergebracht. De ambitie van de groep ‘Worldviews’, nl. om tot een wereldbeeld te komen waarin alle onderzoeksdomeinen een plaats hebben, krijgt langs deze weg concreet gestalte. Niet alleen voor de wetenschapsfilosofie wordt er met het gepresenteerde wereldbeeld een nieuw perspectief geboden maar ook voor de Philosophy of Mind en de (genaturaliseerde) metafysica biedt het een nieuwe onderzoeksstrategie.

In dit verband dient opgemerkt te worden dat in het boek het onderscheid tussen een epistemologische en een ontologische interpretatie van het begrip emergentie niet altijd even duidelijk is. Echter, deze duidelijkheid is misschien alsnog aan te brengen gezien de volgende overweging.

In het overzicht van belangrijke karakteristieken van de totaliteit, opgesteld door Leo Apostel (1925-1995) en integraal overgenomen door de groep Worldviews, wordt als eerste gesteld dat er een werkelijkheid bestaat die onafhankelijk is van de subjecten die er deel vanuit maken. Er wordt expliciet een realistische houding aangenomen (zie Nieuwheid denken, p. 87). Vermoedelijk wil men, uitgedrukt in het jargon van Poppers driewereldentheorie, een realistische positie innemen ten aanzien van wereld 1. Immers, entiteiten in deze wereld kunnen onafhankelijk bestaan van kennende subjecten. Dit realistisch uitgangspunt in combinatie met de opvatting dat de verschillende organisatieniveaus, zoals de subatomaire, fysische en biologische laag van de werkelijkheid (kortom: wereld 1), uit elkaar zijn geëmergeerd, vraagt om een ontologische en realistische interpretatie van het begrip emergentie. Om de consistentie van een alomvattend conceptueel schema (zoals Poppers driewereldentheorie of het model van Ellis) te handhaven, zal een ontologische en realistische interpretatie van het begrip emergentie ook moeten gelden voor de hogere organisatieniveaus (binnen Poppers wereld 2 en 3) waaruit de werkelijkheid is opgebouwd.

Het derde kenmerk van het wereldbeeld komt tot uitdrukking in de rol die symmetrieën en symmetriebrekingen spelen bij de emergentie van nieuwe entiteiten, eigenschappen en structuren. In navolging van Leo Apostel spelen deze begrippen een cruciale rol bij de bestudering van de diepere aard van de werkelijkheid. De rol van symmetrieën en symmetriebrekingen biedt een aantal boeiende mogelijkheden waaronder de unificatie van theorieën, het vastleggen van de eisen voor objectieve kennis en inductieve veralgemenisering en het functioneren als transcendentaal principe in Kantiaanse zin. (Voor een uitgebreidere opsomming van de mogelijkheden, zie Nieuwheid denken, p. 53.)

Het vierde kenmerk van het wereldbeeld komt het sterkst naar voren in de tekst “Drie complementaire visies op de werkelijkheid”, geschreven door Hubert Van Belle. De consensus die bereikt is onder de leden van de denkgroep is dat er in de werkelijkheid sprake moet zijn van:

1) beperkingen die de wetten van de lagere lagen aan hogere lagen opleggen. Er wordt in dit kader gesproken over ‘opwaartse oorzakelijkheid’ (‘upward causation’).

2) voorwaarden van het algemeen kader. Het betreft hier eisen die aan alle wetten gesteld kunnen worden.

3) beperkingen in de lagere lagen die door de hogere lagen opgelegd worden. Er wordt in dit kader gesproken van ‘neerwaartse oorzakelijkheid’ (‘downward causation’). Een voorbeeld hiervan is het selectieprincipe van Darwin nl. ‘survival of the fittest’. (Zie Nieuwheid denken, p. 110).

Het is niet moeilijk voor de lezer om in deze bereikte consensus mee te gaan. Maar een kritische opmerking is hier op zijn plaats.

De termen ‘opwaartse’ en ‘neerwaartse oorzakelijkheid/causaliteit’ lijken minder gelukkig gekozen ofschoon ook een filosoof als John Searle, een belangrijke vertegenwoordiger van het hedendaagse emergentisme, volhoudt dat hogere organisatieniveaus veroorzaakt worden door onderliggende organisatieniveaus. Het probleem met het hanteren van deze terminologie is dat de indruk wordt gewekt dat de causale geslotenheid van het fysische domein doorbroken wordt. De kennis die de fysica heeft voortgebracht, in het bijzonder de behoudswetten, lijkt zo niet te worden gerespecteerd. De leden van de denkgroep ‘Worldviews’ geven daarentegen expliciet aan dit wel te willen doen. Daarnaast maakt een goed ontwikkeld begrip van emergentie, wat in het boek eigenlijk ontbreekt, het gebruik van ‘oorzakelijkheden’ tussen de verschillende organisatieniveaus juist overbodig. Het zou misschien verstandig zijn om de notie ‘causaliteit/oorzakelijkheid’ uitsluitend te bewaren voor interacties tussen fysische entiteiten. De teweegbrengende invloeden tussen de verschillende organisatieniveaus kunnen misschien beter uitgedrukt worden in termen als ‘constraints’ en ‘triggers’.

Met overtuiging kan gesteld worden dat de denkgroep ‘Worldviews’ een fascinerend boek heeft voortgebracht!  Er wordt een wereldbeeld in het vooruitzicht gesteld dat een alternatief biedt voor de tekortkomingen van het reductionistische programma en dat bijzonder de moeite van het verder onderzoeken waard is. De onderzoeksresultaten die bereikt zijn in mijn proefschrift De Emergentie en Evolutie van Drie Werelden. Tweede Revisie van Poppers Driewereldentheorie zouden hierbij weleens heel goed van pas kunnen komen.

 

Zie voor meer informatie over het Center Leo Apostel: http://www.vub.ac.be/CLEA/dissemination/index.shtml.

Meer informatie over Leo Apostel:

http://logica.ugent.be/.

 

 

 

 

 

 

 


Fatal error: Call to undefined function adrotate_group() in /home/p17385/domains/worldforthinkers.com/public_html/wp-content/themes/EarthlyTouch/single.php on line 57