Wat is de betekenis van het begrip ‘mens(on)waardig’ en hoe kunnen we het gebruiken?

Wat is de betekenis van het begrip ‘mens(on)waardig’ en hoe kunnen we het gebruiken?

Vanaf heden is het nieuwe weblog van Stichting de HoofdZaken actief. Op dit blog zullen artikelen te lezen zijn over maatschappelijke en ethische vraagstukken bekeken vanuit het Aristonide perspectief. Hier volgt één van de artikelen die ook op het nieuwe blog is te lezen (auteur: dr. André de Vries).

 

Introductie

Wanneer we een willekeurige krant openslaan of naar een nieuwsuitzending luisteren dan is de kans groot dat we geconfronteerd worden met het begrip ‘mens(on)waardig’. Het begrip ‘mens(on)waardig’ komt in een tal van maatschappelijke kwesties terug zoals bijv. in de vraag ‘Zijn wij moderne slavenhouders als we producten kopen waarvan we eigenlijk wel weten dat ze in mensonwaardige omstandigheden zijn geproduceerd?’. Een ander voorbeeld is ‘Is het slachten van dieren of het doden van mensen een mens(on)waardige activiteit?’. In het dagelijks leven denken we wel te weten welke lading dit begrip dekt en hoe we het moeten gebruiken. Echter, bij nadere beschouwing is dat niet het geval. De vraagstukken of beweringen waarin het begrip ‘mens(on)waardig’ opduikt leiden vaak tot ingewikkelde discussies. Dit komt omdat de deelnemers aan de discussie geen eenduidige invulling aan dit begrip (weten te) geven. Al met al is er dus reden genoeg om het begrip ‘mens(on)waardig’ nader te onderzoeken.

Filosofische analyse

In feite kunnen de twee voorbeelden uit de introductie van dit artikel in de volgende waarderingspuzzel worden vertaald: ‘Wat is de waarde van de omstandigheden of de context in relatie tot degene die arbeid verricht of een handeling uitvoert?. Om deze vraag te kunnen beantwoorden dient er in het eerste voorbeeld gekeken te worden naar de omstandigheden van een koper en naar de omstandigheden van een arbeider. In het tweede voorbeeld dient er ingegaan te worden op de waarde van de omstandigheden en de context waarin het slachten van dieren en het doden van mensen plaatsvinden. (Zo zijn er vermoedelijk omstandigheden te bedenken die zodanig gewaardeerd kunnen worden dat moord en het slachten van dieren te rechtvaardigen zijn.) Hoe moet de voorliggende waarderingspuzzel, nl. de waardering van omstandigheden of van een context, verder worden opgelost?

Het kunnen oplossen van de waarderingspuzzel veronderstelt twee zaken. De eerste veronderstelling is de beschikbaarheid (of de noodzaak van de ontwikkeling) van een mensbeeld. De tweede veronderstelling is de beschikbaarheid van kennis over de omstandigheden waarin een bepaalde persoon aanwezig is en opereert. We hebben hier twee veronderstellingen die om een nadere toelichting vragen. Laten we met de tweede veronderstelling beginnen.

Kennis over de omstandigheden waarin iemand opereert is het resultaat van het oplossen van kennispuzzels als ‘Zijn de omstandigheden uisluitend fysiek van aard?’, ‘Zijn er dieren bij betrokken?’ of ‘Zijn er andere mensen bij betrokken?’. Een voorbeeld van een werkomgeving die alleen fysiek van aard is, is een lopende band in een fabriek met daarin alleen fysieke (meet)instrumenten. In dit geval gaat de waarderingspuzzel ‘Wat is de waarde van de omstandigheden in relatie tot degene die de arbeid verricht?’ uitsluitend over de relatie tussen de mens en het materiële, de fysieke omgeving. Wanneer dieren, die gekenmerkt worden door een fysieke en een mentale component, deel uitmaken van de omstandigheden, dan gaat de waarderingspuzzel over de relatie tussen de mens en een ‘samengestelde’ omgeving. Deze relatie is belangrijk voor bijvoorbeeld het subvraagstuk ‘Is het slachten van dieren een mens(on)waardige activiteit?’. Wanneer ook nog eens mensen een onderdeel vormen van de omstandigheden waarin iemand werkt of handelt, dan is de uitwerking van een mensbeeld of de weergave van een beschikbaar mensbeeld onontbeerlijk. Immers, er zijn nu meerdere mensen in het spel; er is sprake van menselijke activiteit en er zijn mensen die invloed van deze activiteit ondervinden. We kunnen, op dit punt aangekomen, rechtstreeks verder gaan met een beschouwing van de eerste veronderstelling uit de vorige alinea, nl. de beschikbaarheid van een mensbeeld.

In de Aristonide methodiek worden m.b.t. de mens de volgende drie componenten onderscheiden; 1) een fysieke, lichamelijke component, 2) een mentale component waarin ervaringen, waarnemingen, gevoelens, dromen etc. voorkomen en 3) een component bestaande uit abstracte objecten zoals concepten, theorieën, opvattingen, waarden etc. Daarnaast gaat de ‘Aristonide-denker’ voor het oplossen van kennispuzzels te rade bij het beschikbare (wetenschappelijk) kennisbestand. Dit laatste biedt de mogelijkheid om de mens, zijn oorsprong en zijn activiteiten/arbeid in een Darwinistisch perspectief te plaatsen. Zo heeft de mens gedurende de evolutie als overlevingsmechanisme morele gevoelens ontwikkeld en daarnaast een vermogen om op abstract niveau na te denken over verschillende puzzels. Het oplossen van dergelijke puzzels, waaronder waarderings- en kennispuzzels, is iets wat mensen doorgaans met elkaar doen. Het zal nu duidelijk zijn dat het resultaat van de waarderingspuzzel ‘Wat is de waarde van de omstandigheden in relatie tot degene die arbeid verricht of een handeling uitvoert? afhankelijk is van de omstandigheden of context die gekend, gevoeld/beleefd en gekozen worden. Die omstandigheden zelf kunnen weer ‘samengesteld’ zijn.

We introduceren, om deze kwestie wat concreter te maken, een derde voorbeeld.

Wanneer we kijken naar het gebruik van het begrip ‘mens(on)waardig’ in het licht van de mondiale milieuproblematiek, dan is een veelgehoorde (en naar mijn idee goed verdedigbare) leus ‘Think global and live local.’. We zijn in staat om te denken en puzzels op te lossen die wereldopvattend zijn maar we zijn mentaal en fysiek een heel stuk beperkter. Fysiek zijn we zelfs compleet gebonden aan plaats en tijd. (Dit alles is vanuit een evolutionair standpunt gezien niet zo’n vreemde constatering. Vrijheid is iets dat tijdens de evolutie is ontstaan en steeds grotere vormen heeft aangenomen. We zijn vrijer in ons moreel denken dan in onze morele emoties die eerder tijdens de evolutie zijn ontstaan en sterk aan het lichaam zijn gekoppeld.) Dat neemt niet weg dat de rol van het mentale (waarnemingen, gevoelens etc.) en het fysieke niet kleiner is dan de rol van het denken bij het realiseren van een ‘mens(on)waardig’ bestaan.

Een gerechtvaardigd plakken van het label ‘mens(on)waardig’ op mensen en hun omgeving doet recht aan zowel ons fysiek, ons mentaal als ons abstract bestaan en ‘handelen’ in relatie tot onze (samengestelde) omgeving. ‘Mens(on)waardig doen of laten, zoals bijvoorbeeld het produceren van een (over)matige hoeveelheid CO2, treft hierbij zowel degene die doet of laat als degene die de gevolgen van het desbetreffende doen of laten ondergaat. Het begrip ‘milieu’ dient in het voorbeeld van de ‘mondiale milieuproblematiek’ en een ‘menswaardige’ oplossing hiervan dus zeer ruim genomen te worden.

Conclusie

De voorlopige conclusie die getrokken kan worden is dat de betekenis van het begrip ‘mens(on)waardig’ niet in universele en onveranderlijke termen gevat kan worden. Net zoals bij de frase ‘de universele rechten van de mens’ zal het geven van een inhoud aan het begrip ‘mens(on)waardig’, indien voldoende abstract geformuleerd, de pretentie hebben iets universeels en tijdloos uit te drukken. Echter, bij het gebruik van dit begrip in het dagelijks leven zal dit karakter verloren gaan en altijd gekoppeld blijven aan plaats, tijd en perspectief. Het betreft hier een spanning die inherent is aan ons ‘menszijn’ en waarmee we gezamenlijk al denkende en pratende zullen moeten leren leven. In ieder geval is het zeer waarschijnlijk dat ons handelen, wetende dat andere mensen en/of dieren door dat handelen tekort worden gedaan, ook de eigen ‘menswaardigheid’ ernstig aantast. Een menswaardige conclusie, zo lijkt me.


Fatal error: Call to undefined function adrotate_group() in /home/p17385/domains/worldforthinkers.com/public_html/wp-content/themes/EarthlyTouch/single.php on line 57