Idealisme vs. realisme: een oplossing?

Idealisme vs. realisme: een oplossing?

Door drs. Koen Stuve.

De kritische filosofie van Immanuel Kant was een grote doorbraak in de filosofie. Kant heeft namelijk de tegenstelling tussen empirisme en rationalisme weten te overstijgen door te laten zien dat onze kennis niet voortkomt uit óf de ervaring óf onze verstandelijke vermogens, maar uit het samenspel. Bovendien heeft Kant laten zien dat onze kennis begrensd is. Enerzijds is het ding-an-sich voor ons niet kenbaar zoals het op zichzelf is, maar anderzijds weten we aan de hand van onze zintuiglijke en verstandelijke vermogens wel hoe het ding-an-sich aan ons verschijnt. Anders gezegd: hoe het object op zichzelf is, is onkenbaar, maar hoe het object een subject affecteert, is wel kenbaar. Toch blijven er twee fundamentele problemen bestaan met betrekking tot de kritische filosofie van Kant.

            Ten eerste het door G.E. Schulze geformuleerde probleem van de afleiding van het ding-an-sich door Kant. Kant leidt namelijk het bestaan van het ding-an-sich af met behulp van de oordeelsvorm causaliteit die zich in ons verstand bevindt. Kort gezegd komt het erop neer dat Kant stelt dat er een ding-an-sich moet zijn, omdat anders ons zintuiglijk vermogen niet geprikkeld kan worden. Het probleem nu is dat de oordeelsvormen, ook volgens Kant zelf, uitsluitend betrekking hebben op de voorstellingen, terwijl het ding-an-sich zich buiten die voorstelling bevindt, omdat het de oorzaak van die voorstelling zou moeten zijn. Daarmee gaat het verstand dus zijn boekje te buiten.

            Ten tweede het probleem van de affectie als zodanig. Stellen we enerzijds dat er inderdaad sprake is van een ding-an-sich buiten ons bewustzijn, hoe kan het dan zijn dat dat ding-an-sich ons affecteert, terwijl het volstrekt van ons gescheiden is? Stellen we anderzijds dat het ding-an-sich niet buiten ons bewustzijn bestaat, dan bevindt het ding-an-sich zich dus reeds in ons bewustzijn en kan er in het geheel geen sprake zijn van zintuiglijke affectie.

            Deze twee problemen hebben te maken met de aard van het object. Zijn de objecten reële entiteiten die zich buiten ons bewustzijn bevinden of zijn de objecten ideële entiteiten die zich reeds binnen ons bewustzijn bevinden? De twee problemen betreffen dus de tegenstelling tussen realisme en idealisme.

            Willen we de twee genoemde problemen oplossen, dan moeten we de tegenstelling tussen idealisme en realisme zien te overstijgen. Maar dan moet eerst duidelijk zijn wat voor soort vraagstuk deze tegenstelling nu eigenlijk is.

            De tegenstelling tussen empirisme en rationalisme, die Kant wél heeft weten te overstijgen, was de vraag naar de oorsprong van de kennis die wij van objecten kunnen hebben. Aangezien kennis in feite de verknoping is van individuele gewaarwordingen in hogere eenheden, is de tegenstelling tussen empirisme en rationalisme dus een synthetisch vraagstuk. De tegenstelling tussen idealisme en realisme, die na Kant dus nog voortduurt, betreft de vraag naar de aard van de gekende objecten. Het betreft immers de vraag wat datgene wat is (het object) nu werkelijk is (de aard). De tegenstelling tussen idealisme en realisme is dus een analytisch vraagstuk. Het is de analytische vraag wat alle objecten met elkaar gemeen hebben. De realist zal zeggen dat alle objecten met elkaar gemeen hebben dat de objecten een onafhankelijk bestaan hebben van het bewustzijn. De idealist zal zeggen dat alle objecten met elkaar gemeen hebben dat zij alleen in het, of zelfs uit, bewustzijn bestaan.

            Als we de tegenstelling tussen idealisme en realisme simpelweg willen beslechten, één van de twee posities willen bewijzen, dan kan dat alleen als we objecten in het algemeen aan een stringente analyse onderwerpen: een analyse die niet mag ophouden totdat de eigenschappen worden gevonden die alle objecten met elkaar gemeen hebben en dan zien of dat reële of ideële entiteiten oplevert. Reeds aanstonds blijkt dat dat onmogelijk is. Een stringente analyse van een object, ideëel of reëel, kan namelijk eindeloos voortgezet worden. Een blok hout kan worden opgedeeld in kleinere blokjes hout. Die kleinere blokjes hout kunnen weer opgedeeld worden in cellen en de cellen weer in moleculen. De moleculen weer in atomen en de atomen weer in nog kleinere objecten, etc. etc.. Zolang we in termen van idealistisch of realistisch denken, denken we namelijk altijd in termen van objecten en deze objecten zijn tot in het oneindige deelbaar in weer andere objecten. De werkelijke aard van objecten als zodanig zal dan ook nooit tevoorschijn kunnen komen uit stringente analyse. Objecten, op welke schaalgrootte dan ook, zijn dus altijd ideële verzamelbegrippen of reële aggregaten.

            Als we de tegenstelling tussen idealisme en realisme willen oplossen, de twee posities willen overstijgen, dan moeten we zoeken naar datgene waar stringente analyse geen vat op heeft. Iets wat weliswaar tot in het oneindige deelbaar kan zijn, maar toch uit niets anders bestaat dan wat het vóór deling al was. Met andere woorden: datgene wat geen verzamelbegrip of aggregaat is en in zekere zin zowel oneindig deelbaar als ondeelbaar is.

            Alhoewel Kant de tegenstelling tussen idealisme en realisme niet heeft weten te overstijgen, zat hij wel al héél dicht in de buurt. Door ruimte en tijd als a priori voorwaarden voor zintuiglijkheid te benoemen laat Kant ruimte en tijd van aard verspringen van reëel naar ideëel. Maar daarmee springt Kant net even te ver. Bovendien heeft Kant nog een a priori voorwaarde voor zintuiglijkheid over het hoofd gezien.

            Om met het laatste te beginnen, Kant had nog niet onderkend dat ook energie een a priori voorwaarde voor zintuiglijkheid is. Met energie bedoel ik overigens niet een vaag begrip als ‘levensenergie’ of ‘chi’, maar het doodordinaire natuurkundige begrip. Eventueel kan energie ook ingewisseld worden voor massa, hetgeen op grond van de beroemde vergelijking E=mc2 van Einstein zonder meer toelaatbaar zou zijn. Toch kies ik voor energie, omdat in de natuurkunde massa ook wel bekend staat als ‘gestolde’ energie. Massa heeft dan ook meer het karakter van een subcategorie waarin energie kan verschijnen. Tot deze gedachte, om energie te beschouwen als a priori voorwaarde voor zintuiglijkheid, ben ik overigens geïnspireerd door Schopenhauer’s verhandeling over materie en het principe uit de quantummechanica dat observatie tevens beïnvloeding van het geobserveerde inhoudt. I.t.t. wat Schopenhauer dacht, is het niet zo dat materie afhankelijk is van ruimte en tijd, en niet andersom, maar is het veeleer zo dat ruimte, tijd en energie onderling van elkaar afhankelijk zijn. Zonder ruimte zijn tijd en energie niet denkbaar. Zonder tijd zijn ruimte en energie niet denkbaar. Zonder energie, vooral als het gaat om de verschijningsvorm massa, zijn ruimte en tijd niet denkbaar.

            Door ruimte en tijd, en energie als hij deze ook had onderkend als a priori voorwaarde voor zintuiglijkheid, te laten verspringen van reëel naar ideëel springt Kant net even te ver. In energie, ruimte en tijd ligt namelijk de sleutel om de tegenstelling tussen idealisme en realisme te overstijgen. Stringente analyse heeft immers geen vat op deze drie zaken. Hoe vaak energie, ruimte en tijd ook worden opgedeeld, ze bestaan uit niets anders dán respectievelijk energie, ruimte en tijd. Dat betekent dat energie, ruimte en tijd geen verzamelbegrippen of aggregaten zijn. In zekere zin zijn energie, ruimte en tijd dus zowel deelbaar als ondeelbaar. Daarmee overstijgen energie, ruimte en tijd de tegenstelling tussen realisme en idealisme en kunnen energie, ruimte en tijd niet anders beschouwd worden dan als zowel reëel als ideëel.

            Als energie, ruimte en tijd zowel ideëel als reëel zijn, dan kan onze kennis van objecten, voor zover wij die kennis uitsluitend uitdrukken in termen van energie, ruimte en tijd, dus kennis van de wereld zijn zoals deze op zichzelf is. Daarom bevatten ook alleen wiskunde en natuurkunde uitsluitend objectieve kennis. Deze twee wetenschappen vertolken kennis namelijk uitsluitend in termen van energie, ruimte en tijd. Kennis die geformuleerd is in andere termen dan energie, ruimte en tijd is een zuiver verstandelijke constructie, dus zuiver subjectief. Veel kennis is echter vervat in zowel termen van energie, ruimte en/of tijd als andere termen en is dan ook deels objectief en deels subjectief, wat tot uitdrukking komt in gradaties van waarschijnlijkheid.

            Deze overstijging van de tegenstelling tussen idealisme en realisme lost direct de twee genoemde problemen op. Het probleem zoals geformuleerd door Schulze wordt opgelost, omdat objecten in termen van energie, ruimte en tijd in ideële zin namelijk gekend kunnen worden zoals ze reëel, dus ‘op zichzelf’, zijn. Er is dan geen bezwaar meer om een ding-an-sich af te leiden met behulp van het oordeel causaliteit. Het verstand hoeft niet meer zijn, ideële, boekje te buiten gaan.

            Ook het probleem van de affectie als zodanig wordt opgelost. Aangezien energie, ruimte en tijd zowel ideëel als reëel zijn, hebben object en subject, wat zij verder ook mogen zijn, dus als het ware een gemeenschappelijk raakvlak. Alle objecten staan middels energie, ruimte en tijd met elkaar én met het subject in verbinding. De Kantiaanse kloof tussen subject en ding-an-sich is dus niet absoluut, maar kent als het ware drie ‘bruggen’. Dat object en subject in deze zin met elkaar verbonden zijn maakt dat er affectie plaatsvindt. De ruimte betekent dat er onderscheid tussen object en subject bestaat. De tijd betekent dat de relatie tussen object en subject verandert. En de energie betekent, zoals uit het eerder genoemde principe uit de quantummechanica blijkt, dat tussen object en subject uitwisseling plaatsvindt.

            De vraag die nu rest is deze: is dit betoog werkelijk de voltooiing van de Copernicaanse wending van Kant waarmee nu ook de tegenstelling tussen idealisme en realisme is beslecht?


Fatal error: Call to undefined function adrotate_group() in /home/p17385/domains/worldforthinkers.com/public_html/wp-content/themes/EarthlyTouch/single.php on line 57