Waarheid en wetenschap

Waarheid en wetenschap

Het gebruik van ‘waar’ en ‘onwaar’ heeft daarom iets misleidends, omdat het is alsof je zegt ‘het stemt met de feiten overeen of niet’, terwijl het juist de vraag is, wat ‘overeenstemming’ hier betekent.

Wittgenstein (1889-1951)

Ons dagelijks leven wordt in grote mate beheerst door wetenschap en wetenschappelijke toepassingen. Al s’ochtends bij het afgaan van de wekker, het aandoen van een lamp, het zetten van een kopje thee, etc. etc., overal laat de wetenschap zich gelden. Doorgaans betreffen het praktische uitwerkingen van wetenschap als gevolg van de mogelijkheden die wetenschap met zich meebrengt. Maar wat is het doel van wetenschap? Een eerste reactie zou kunnen luiden; het leveren van ware kennis. De waarheid komt dus aan het licht door het bedrijven van wetenschap. Dit lijkt een bevredigend antwoord te zijn. De consequentie is dat wetenschap en waarheid zo onlosmakelijk aan elkaar worden gekoppeld. Maar het begrip waarheid is minder eenduidig dan dat dat op het eerste gezicht misschien lijkt, zo zal worden aangetoond in deze tekst.

In de filosofische literatuur zijn verschillende ‘waarheidstheorieën’ te vinden. Zo’n theorie wil onder woorden brengen wat we bedoelen wanneer we aan een uitspraak het predikaat waar of onwaar koppelen. Een waarheidstheorie definieert het begrip ‘waarheid’ en moet aan een aantal criteria voldoen.

Zo is een uitspraak waar of onwaar en kan niet tegelijkertijd waar en onwaar zijn. Het volgende voorbeeld zal deze kwestie misschien verduidelijken. De bewering ‘Mijn wekker ging vanmorgen om 7.00 uur af.’ is niet tegelijkertijd waar en onwaar. Door het gebruik van onze zintuigen kan deze uitspraak voorzien worden van het predikaat ‘waar’ of ‘onwaar’.

Een ander criterium dat bij een waarheidstheorie in het geding is, is dat analytisch equivalente uitspraken dezelfde waarheidswaarde krijgen. Of anders geformuleerd, analytisch equivalente termen in verschillende uitspraken hebben dezelfde betekenis. Een voorbeeld hiervan is het begrippenpaar ‘vrijgezel’ en ‘ongetrouwde man’. Het gaat hier niet om twee termen die naar hetzelfde ‘object’ verwijzen maar om twee termen die qua betekenis met elkaar overeenkomen.

Het criterium dat uitspraken met dezelfde verwijzing dezelfde waarheidswaarde (waar of onwaar) krijgen moet ook aan een waarheidstheorie worden opgelegd. Het volgende voorbeeld dient ter illustratie. De term ‘de eerste mens op de maan’ en de naam ‘Neil Armstrong’ verwijzen, ondanks hun verschillende betekenissen, wel naar dezelfde man.

Het laatste criterium waaraan een theorie van de waarheid moet voldoen is dat van iedere bewering die waar is de logische gevolgtrekkingen ook waar zijn. Zo is de bewering ‘Een racefiets heeft twee wielen.’ op logische gronden waar indien de bewering ‘Alle fietsen hebben twee wielen.’ waar is.

Maar welke waarheidstheorieën zijn er zoal in omloop in de filosofie en in hoeverre kunnen ze tegemoetkomen aan deze opgestelde criteria? We zullen de vier bekendste theorieën nader bekijken.

1)      Volgens de zogenoemde ‘coherentietheorie van de waarheid’ is een bewering al waar op het moment dat deze bewering coherent of verenigbaar is met een verzameling andere uitspraken. Het zal duidelijk zijn dat indien de status van die verzameling andere uitspraken onduidelijk is dat de status van de bewering die ermee verenigbaar is ook onduidelijk wordt. De ‘coherentietheorie van de waarheid’ lijkt zo het begrip ‘waarheid’ niet vast te kunnen leggen.

2)      Gaan we kijken naar de ‘consensustheorie van de waarheid’ dan is een bewering waar indien alle betrokkenen in vrijheid kunnen instemmen met de waarheid van die bewering. Een probleem dat aan deze theorie van de waarheid kleeft is dat zolang er geen consensus bestaat over een gegeven uitspraak, die uitspraak ook geen waarheidswaarde (waar of onwaar) heeft. Wanneer deze waarheidstheorie afgezet wordt tegen de criteria die geformuleerd zijn om überhaupt van een waarheidstheorie te kunnen spreken, wordt duidelijk dat de ‘consensustheorie van de waarheid’ tekortschiet.

3)      De ‘pragmatische theorie van de waarheid’ is heel instrumenteel van aard. Volgens deze theorie is een bewering waar op het moment dat die bewering gewoon werkzaam of werkbaar blijkt. Een probleem dat met deze theorie van de waarheid gepaard gaat is dat een bewering misschien op het ene moment wel werkt maar op het andere moment niet. De waarheidswaarde (waar of onwaar) van een bewering wordt zo afhankelijk van de context (in tijd en ruimte) en wel heel relatief. Ook deze waarheidstheorie lijkt niet te voldoen aan de opgestelde criteria.

4)      We zouden van een bewering kunnen zeggen dat deze waar is indien deze bewering overeenstemt of correspondeert met dat wat in de werkelijkheid het geval is. Deze opvatting van het begrip ‘waarheid’ wordt ook wel de ‘correspondentietheorie van de waarheid’ genoemd. Zo is de bewering ‘Dit is de eerste feature van de site WorldForThinkers.com.’ volgens deze theorie waar indien het inderdaad zo is dat dit de eerste feature van de site WorldForThinkers.com is. De ‘correspondentietheorie’ lijkt aan alle criteria die zijn opgesteld voor een waarheidstheorie te voldoen.

De indruk ontstaat dat de ‘correspondentietheorie van de waarheid’ het meest in de richting komt van een acceptabele waarheidstheorie. Deze waarheidstheorie is door Aristoteles (384-322 v. Chr.) als volgt geëxpliciteerd:

‘Van iets wat zo is zeggen dat het zo is, is waar.

Van iets wat zo is zeggen dat het niet zo is, is onwaar.

Van iets wat niet zo is zeggen dat het niet zo is, is wederom waar.

Van iets wat niet zo is zeggen dat het wel zo is, is wederom onwaar.’.

Hier kan nog aan toegevoegd worden dat verder niets waar of onwaar is. Kortom, een bewering X is volgens de ‘correspondentietheorie van de waarheid’ waar indien X het geval is in de werkelijkheid. Alleen de vraag die misschien nu bij u opkomt is ‘Hoe weten we dat X het geval is in de werkelijkheid?’. Tsja, denk daar maar eens over na…………….


Fatal error: Call to undefined function adrotate_group() in /home/p17385/domains/worldforthinkers.com/public_html/wp-content/themes/EarthlyTouch/single.php on line 57