Filosofisch consulent; een beroep in opkomst.

Filosofisch consulent; een beroep in opkomst.

Op ieder feestje komt het weer naar voren: interessant die filosofie, maar wat kan je er eigenlijk mee? Vaak maak ik me er met een kwinkslag vanaf, om snel op een ander onderwerp over te gaan. Maar de vraag blijft knagen. Ja, je kunt bij de overheid gaan werken of in de journalistiek, als academicus of bij een uitgeverij: erg eenduidig wordt je beroepsperspectief echter nooit. Een mogelijkheid die weinig genoemd wordt is het werken als filosofisch consulent, omdat daar vaak een zweem van quasitherapeutische connotaties omheen hangt. Om deze vooroordelen voor eens en voor altijd uit de wereld te helpen, interviewde ik André de Vries over zijn filosofisch bureau, waar hij o.a. consulten geeft. André de Vries promoveerde op 11 juni 2009 op zijn proefschrift De Emergentie en Evolutie van Drie Werelden.

Door: Matthijs Ruiter

Wanneer kwam je op het idee om zelf een filosofisch bureau op te richten?

Mijn filosofisch bureau bestaat uit drie takken: het geven van cursussen, consulten en het schrijven van teksten. Het idee om dit bureau op te richten ontstond in 2007. Bij de oprichting heeft een aantal factoren meegespeeld. Zo zag ik op een gegeven moment al het einde van mijn proefschrift in zicht komen. Dat is een aanleiding geweest om er eens over na te denken hoe ik daarna verder wilde gaan. Daarnaast was ik al veel langer in gesprek met Eite Veening die het klein Handboek voor de Filosofische Consultatie volgens de Aristonide methodiek (2002) heeft geschreven. Uiteindelijk heb ik in 2007 besloten om met het consulentschap aan de gang te gaan. Maar ik wilde ook met teksten en cursussen bezig zijn en dit alles het liefst onder één noemer. Op die manier is mijn filosofisch bureau eigenlijk tot stand gekomen.

Loopt het bureau goed en is er behoefte aan?

Daar kan ik verschillende dingen over zeggen. Wat betreft de cursussen: daar is zeker behoefte aan. Filosofie is momenteel bij veel mensen erg in de lift; er is veel behoefte om over bepaalde zaken met elkaar van gedachten te wisselen. Wat betreft de consulten: dat ligt iets anders. Ik denk dat we een onderscheid moeten maken tussen de behoefte die er is, en de weg die mensen weten te vinden naar de filosofisch consulent. Ik denk dat de behoefte namelijk groter is, dan je op dit moment concreet merkt als filosofisch consulent. Veel mensen komen nu met existentiële of levensbeschouwelijke vragen terecht bij een psycholoog of pastoraal werker, terwijl ze naar mijn idee regelmatig beter bediend zouden kunnen worden door een filosofisch consulent. Ik denk dat het de taak is van filosofisch consulenten om te proberen hier verandering in aan te brengen. Er dient een bewustwordingsproces op gang gebracht te worden. Naar mijn idee gebeurt dit nog in onvoldoende mate. In die zin is het nog echt een beroep in ontwikkeling. Er zal nog hard aan de weg getimmerd moeten worden om het filosofisch consult voor een breder publiek toegankelijk te maken. De consulten lopen dus een stuk moeizamer dan de cursussen, maar ik denk dat de behoefte er wel degelijk is. Wat betreft de teksten: dit is eigenlijk het laatste waar ik mee aan het pionieren ben. Op dit moment ben ik contact aan het zoeken met uitgeverijen om daar mijn diensten aan te bieden, aangezien ik na mijn promotie meer tijd vrij heb om me hiervoor in te zetten. Dit is dus nog in ontwikkeling.

Ik ben benieuwd naar de Aristonide methodiek die je in de filosofische consulten hanteert. Kan je uitleggen wat deze methodiek precies inhoudt?

Ja. De Aristonide methodiek is ontwikkeld door mijn copromotor en bedenker van de eerste revisie van de driewereldentheorie: Eite Veening. De Aristonide methode berust voor een groot deel op deze driewereldentheorie. De methodiek refereert naar Aristoteles en is de tegenhanger van een soort ‘Platonide methodiek’. Wat doet iemand die Platoons is ingesteld? Die gelooft dat er binnen wereld drie (red. de conceptuele wereld) één locatie bestaat van ideale ideeën en dat dit de ultieme plek is waar je in intellectueel opzicht zou moeten zijn. Wat daarentegen kenmerkend is voor de Aristonide methodiek, is dat ze van de filosofisch consulent vereist dat deze zich richt op de leefwereld van de klant binnen wereld drie. Daarom is ze naar mijn idee veel respectvoller richting de klant. De filosofisch consulent staat volledig open en gaat al naar gelang de wensen van de klant samen dingen ontdekken, uitzoeken, toetsen, om uiteindelijk de intellectuele puzzels waar diegene mee zit op te lossen. Dit doe je door zijn leefwereld binnen wereld drie uit te breiden of aan te passen. Voor de een kan die leefwereld een totaal andere plek zijn binnen wereld 3 dan voor de ander; dit is het grote verschil met de ‘Platonide methodiek’. De filosofisch consulent die volgens de Aristonide methodiek werkt moet ervoor waken dat hij niet zijn eigen leefwereld binnen wereld drie ‘projecteert’ op de klant. Nee, je staat ten dienste van de klant en gaat samen met hem kijken hoe je zijn specifieke leefwereld binnen wereld drie kunt aanpassen. De Aristonide methodiek is gericht op het oplossen van waarderings-, kennis- en praktische puzzels waar de klant alleen niet uitkomt. Wat me daarnaast erg aanspreekt is dat je met behulp van deze methodiek precies kan laten zien op welk terrein de psycholoog bezig is (i.e. in wereld twee: de subjectieve mentale wereld), en wat het speelveld van de filosofisch consulent is (i.e. wereld drie: de wereld met concepten, theorieën, proposities etc.). Je kunt met behulp van deze methodiek als consulent dus duidelijk verantwoording afleggen over wat je aan het doen bent, op welk terrein je aan het werk bent en waarom juist jij daar met je filosofische achtergrond geschikt voor bent. Dit vind ik ook een erg belangrijk aspect van de Aristonide methodiek. De kracht van de Aristonide methodiek komt kortom sterk tot uitdrukking in de verdeling van de verschillende werkterreinen die geboden wordt door de inzet van de driewereldentheorie. Daarnaast is het door deze methodiek voor de filosofisch consulent mogelijk verantwoording af te leggen aan alle betrokkenen over de rol die hij vervult.

Je bent aangesloten bij de VFP (Vereniging voor Filosofische Praktijk). Kun je hier wat over vertellen?

Ja. Dit is een landelijke overkoepelende organisatie, waarbij allerlei verschillende filosofisch consulenten zijn aangesloten. Maar de VFP is veel meer dan alleen een organisatie voor filosofisch consulenten. Zo valt het filosofisch café hier bijvoorbeeld ook onder. Kortweg kun je zeggen dat alles wat gelieerd is aan filosofiebeoefening in de praktijk, onder de VFP geschaard kan worden.

Als alle consulenten die bij de VFP zijn aangesloten nu gaan werken volgens de Aristonide methodiek, kunnen ze beter rechtvaardigen wat ze aan het doen zijn. Misschien raakt dan het filosofisch consulentschap als zodanig meer in zwang?

Dat is op zichzelf een heel sympathieke gedachte. Alleen de praktijk zit iets anders in elkaar. Er is maar een heel beperkt clubje filosofisch consulenten die volgens de Aristonide methodiek werkt. Zij zijn verenigd in Stiching De HoofdZaken. Met die groep ben ik bezig de Aristonide methodiek wat meer in de verf te zetten. Er zijn echter een heleboel filosofisch consulenten die hele andere methodologische ideeën hebben, en daarom heel anders te werk gaan. Het pionieren blijft hoe dan ook lastig, maar men staat toch ook wel positief tegenover het filosofisch consult. Zo ben ik onlangs bij mijn huisarts langsgegaan, om het filosofisch consulentschap eens ter sprake te brengen. Ik heb het met haar gehad over het onderscheid tussen wereld twee (het werkterrein van de psycholoog) en wereld drie (het werkterrein van de filosoof), om haar hier, in verband met doorverwijzingen, eens over na te laten denken. Ze stond erg welwillend tegenover de zienswijze die ik haar presenteerde. Voorheen was ze geneigd veel mensen met niet fysische problemen direct naar een psycholoog door te sturen, maar ze vond het een goed idee om bepaalde mensen door te sturen naar een filosofisch consulent; de problemen van mensen worden anders te snel gemedicaliseerd. Ik wil wat dat betreft ook sterk benadrukken dat een filosofisch consulent geen medicus of therapeut is die zich met mentale afwijkingen of iets dergelijks bezighoudt. Nee, het zijn waardevolle gesprekspartners; we praten dan ook over klanten en niet over patiënten. Het ‘enige’ wat wij doen, is mensen helpen om hun leefwereld binnen wereld drie, waar nodig is, opnieuw vorm te geven, wat bij te stellen of aan te vullen, zodat ze na een aantal gesprekken verrijkt met nieuwe concepten en denkwijzen weer verder kunnen met hun leven. Allerhande problematiek komt hiervoor in aanmerking. Zo kwam ik laatst met een Islamitische vrouw in gesprek, die haar man naar een psycholoog had gestuurd omdat hij erg worstelde met de opvoeding van hun kinderen. De man liep als gevolg van spanningen van culturele aard vast in zijn leven. Toen vertelde ik over het filosofisch consult, waarop zij kenbaar maakte dat dit eigenlijk precies is wat haar man zocht. Dit is een mooi voorbeeld. Die man heeft niet één of andere mentale aandoening, maar kampt met bepaalde intellectuele puzzels die hem in zijn dagelijks leven belemmeren. Een filosofisch consulent zou hem hierbij wellicht van dienst kunnen zijn.

De VFP werd in 1978 opgericht toen een aantal filosofiestudenten, uit onvrede met de academische filosofie, besloten te onderzoeken hoe de filosofie weer een rol in de praktijk zou kunnen spelen. Is hierin vooruitgang geboekt? En hoe denk je dat dit in de toekomst gaat?

Daar wil ik graag een antwoord op geven. Ik geloof dat er inderdaad wel grote vooruitgang is geboekt, als je kijkt naar wat er momenteel op het gebied van filosofiebeoefening buiten de universiteiten gebeurt. Zo zijn er allemaal bladen op de markt gekomen zoals Filosofie Magazine, worden er in het bedrijfsleven filosofische trainingen gegeven met behulp van bijvoorbeeld de Socratische gesprekmethode, is er een groot aanbod aan filosofische cursussen en worden de filosofische cafés erg goed bezocht. Je ziet daaraan dat de filosofie in de praktijk de afgelopen decennia wel in opmars is gekomen en de belangstelling voor de filosofie alomtegenwoordig is. Doordat de samenleving verder geseculariseerd is en er allerlei nieuwe culturele invloeden in Nederland werkzaam zijn, is de behoefte van mensen aan herbezinning alleen maar toegenomen. Ik denk dat deze trend zich in de toekomst verder zal ontwikkelen. Mensen die vroeger bij bijvoorbeeld een pastoor aankwamen of automatisch naar een psycholoog werden doorverwezen, zullen wellicht in de nabije toekomst veel vaker bij een filosofisch consulent terechtkomen. Wat op maatschappelijk niveau hieraan bijdraagt, is dat we in een tijdsgewricht leven waarin we hele fundamentele keuzes zullen moeten gaan maken, bijvoorbeeld omtrent de klimaatcrisis. Er is kortom veel werk aan de winkel voor filosofen en filosofisch consulenten.

Existentiële vraagstukken of wat je op je site ‘praktische puzzels’ noemt, lijken me gemakkelijk te kunnen uitmonden in therapeutische gesprekken. Hoe voorkom je dat?

Om te beginnen is het denk ik belangrijk dat je als filosofisch consulent goed weet wat je rol is. Dat je weet waarmee je de klant een dienst gaat bewijzen en waarmee niet. Hiervoor is de driewereldentheorie een prachtig instrument omdat je precies kan laten zien waar je werkzaam bent en waar niet. Als een klant het over gevoelens of ervaringen heeft, kan dat op zichzelf best een goed opstapje zijn om daar op een objectieve manier over te gaan reflecteren en daar een wijsgerige inhoud aan te geven. Maar op het moment dat je merkt dat iemand daar niet toe in staat is of die behoefte niet heeft, moet je als filosofisch consulent bij jezelf te rade gaan of de klant bij jou wel op de goede plek zit. Als jij er als consulent niet in slaagt de klant steeds weer naar wereld drie toe terug te trekken, de klant steeds in wereld twee bezig blijft en vooral daar zijn onderzoek wil voortzetten, dan zal je die klant moeten vertellen dat hij bij een filosofisch consulent aan het verkeerde adres is. Die verantwoordelijkheid moet je als filosofisch consulent dan ook op je nemen.

Als filosofiestudenten een carrière als filosofisch consulent ambiëren, wat voor kwaliteiten moeten ze dan hebben, wat voor filosofische achtergrond is dan gewenst en heb je tot slot ook nog een aantal verdiepingstips?

De kwaliteiten die een filosofisch consulent moet bezitten zijn de kwaliteiten die je als filosoof ook moet hebben. Dan moet je dus denken aan een goed analytisch vermogen en een grote interesse in intellectuele puzzels. Daarnaast moet je natuurlijk verbaal vaardig zijn en is het van belang veel geduld te hebben. Ook is het belangrijk dat je afstand kunt nemen van je eigen positie in wereld drie en die niet gaat ‘projecteren’ op de klant. Klanten waarderen of gebruiken theorieën mogelijk heel anders dan jijzelf. Wat tot slot ook erg belangrijk is voor een filosofisch consulent, is dat je je realiseert dat je niet een soort reddersfiguur bent voor de klant, die de hele ziel en zaligheid van de klant op zich moet nemen. Als je een filosofisch consulentschap ambieert omdat je mensen wilt redden, moet je naar mijn idee een ander vak gaan zoeken; want dan ben je als filosofisch consulent eigenlijk niet geschikt. Je interesse moet liggen bij de intellectuele puzzels van de klant. Het gaat erom dat jij je vaardigheden en kennis beschikbaar wilt stellen om die puzzels verder uit te werken, zodat de klant nieuwe wegen krijgt aangereikt, daar waar hij doodloopt. Een goed voorbeeld is die van een jongeman die van huis uit christelijk is en ontdekt dat hij homoseksueel is. Die persoon zit dan mogelijk met een discrepantie waar hij zelf niet uitkomt. Dan ga jij als filosofisch consulent samen met de klant analyseren welke normen en waarden gangbaar zijn in het christendom, wat de overige normen en waarden van de klant zijn, en hoe je de leefwereld in wereld 3 van de klant opnieuw vorm kunt geven. Maar je moet niet denken: ‘ach, kom maar hier; ik druk je even tegen de borst want je bent zo zielig’. Dan verzand je in een soort reddersfantasie. Een klant behoudt altijd zijn eigen verantwoordelijkheid. Wat betreft je filosofische achtergrond: er is geen specifieke specialisatie vereist. Het is belangrijk dat je breed georiënteerd bent, zodat je veel denkgereedschap hebt om de klant mee van dienst te kunnen zijn. Neem nu dat voorbeeld van die christelijke jongeman die ontdekt dat hij homoseksueel is. Als je ethicus bent, kun je deze klant mogelijk iets extra’s bieden, omdat je gespecialiseerd bent in waarderingspuzzels. Maar van te voren weet je niet waar de klant mee komt, dus kun je het beste zorgen dat je gewoon een goede allround filosoof bent, die in verschillende filosofische kwesties thuis is. Dan tot slot de verdiepingstips: ik zou de studenten die geïnteresseerd zijn in een carrière als filosofisch consulent aanraden het klein Handboek voor de Filosofische Consultatie volgens de Aristonide methodiek (2002) van Eite Veening te lezen, aangezien je dan een goed beeld krijgt van wat een filosofisch consulentschap inhoudt. Verder zou ik eens op internet naar de site van de VFP gaan om een wat breder beeld te krijgen, en de site van Stichting De HoofdZaken raadplegen. Als je deze zaken bekijkt denk ik dat je wat informatie betreft een heel stuk verder bent.

Ik denk het ook. Dank je wel voor dit interview.

En jij voor je interesse.

Zie voor meer informatie:

http://www.filosofischbureau.nl/

http://www.verenigingfilosofischepraktijk.nl/

http://www.hoofdzaken.org/

Dit artikel is eerder verschenen in het blad Qualia (2010).


Fatal error: Call to undefined function adrotate_group() in /home/p17385/domains/worldforthinkers.com/public_html/wp-content/themes/EarthlyTouch/single.php on line 57